De kracht van beelden

Hoe kijk jij naar kunst? Een onderzoek in M

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet

Heb je ’t gezien? Een vraag waar je soms het antwoord op verschuldigd blijft. En wat blijkt? Niet iedereen ziet hetzelfde. Iedereen kijkt anders. En net dat aspect maakt het kijken naar kunst en de beleving ervan heel uniek.

Geen betere plek dan een museum om te onderzoeken hoe mensen precies naar kunst kijken en welke processen meespelen in het lezen en waarderen van een beeld. M organiseerde daarom een experiment, in samenwerking met het Laboratorium voor Experimentele Psychologie van de KU Leuven, waarbij 100 bezoekers hun kijk-DNA in kaart lieten brengen. Prof. Dr. Johan Wagemans en Hélène Verreyke, Diensthoofd Tentoonstellingen Oude Kunst, geven meer uitleg.

Hoe kijk jij naar kunst

Door oogbewegingen te traceren, kan je registreren bij welke taferelen, kleuren en contrasten je oog onbewust stil blijft staan. Prof. Dr. Johan Wagemans: “Kijken gebeurt niet in één oogopslag. In een periode van één seconde staat het oog twee à vier keer stil. Alle andere momenten is het oog voortdurend in beweging.” Kijkprofielen verschillen van persoon tot persoon door het aantal fixaties en het aantal en de lengte van oogsprongen. Daarnaast zijn er belangrijke verschillen in waar mensen naar kijken. Niet enkel de details maar ook de aard van het kijktraject als geheel. 

Prof. Dr Johan Wagemans: “De ene persoon kijkt heel systematisch van linksboven naar rechtsonder en doet dit bij om het even welk beeld. Andere mensen bevatten met hun oogbewegingspatroon het geheel. Bij hen zie je de fixaties naar de periferie schieten en terug naar binnen. Dat herhaalt zich telkens van buiten naar binnen om zo de compositie als geheel te vatten. Door middel van het uittekenen van het oogbewegingspatroon kan je de informatieverwerking, die verborgen plaatsvindt in de hersenen, toch visualiseren.”

De ene persoon kijkt heel systematisch van linksboven naar rechtsonder en doet dit bij om het even welk beeld. Andere mensen bevatten met hun oogbewegingspatroon het geheel. Prof. Dr Johan Wagemans

Goed versus fout

Er valt geen onderscheid te maken tussen goed en slecht kijken. Je kan mensen er wel op wijzen dat langer kijken en bepaalde details opnemen ook nieuwe dingen opleveren over een schilderij. Zo doorbreek je het normale kijken een beetje. Bij het kijken naar kunst is er bijvoorbeeld meer te ontdekken dan het thema van een werk, je kan ook de textuur van de verf, het kleurgebruik, de schakeringen zien. Die manier van kijken biedt een extra dimensie aan kijken naar kunst en de beleving van kunst. 

Persoonlijk kijk-DNA

“Een testpubliek van 100 personen, van 8 tot 78 jaar, kwamen naar M om hun kijkgedrag in kaart te brengen. Sommige mensen kijken heel systematisch en gericht, terwijl anderen scannend kijken. Vaak waren de deelnemers verrast om te ontdekken hoe ze keken. Ook bezoekers kunnen dit zelf testen in de nieuwe collectiepresentatie”, vertelt Hélène Verreyke. “Zo verzamelen we als museum nog meer kijkpatronen. Al die onderzoeksdata helpen ons verder in het onderzoek naar kijken naar kunst, dat we binnen twee jaar afronden.”