Eerste stap naar restauratie: het passieretabel onder de loep

Eerste stap naar restauratie

Het passieretabel onder de loep

In de middeleeuwen had bijna iedere Leuvense kerk wel enkele altaarstukken of retabels. Veel daarvan zijn verloren gegaan, maar in de ‘Collectie van M’ tonen we een fraai gebeeldhouwd exemplaar uit de 16e eeuw: het passieretabel.

Stijn Lenaerts is conservator of polychrome objects bij restauratie- en conservatiebedrijf IPARC. Hij heeft het retabel de voorbije maanden grondig onderzocht op zaal. Wie dat wou, kon dus meevolgen.

Stijn: “Het retabel stelt het lijden en de dood van Jezus voor, met onderaan enkele scènes uit zijn kindertijd. Het is in Antwerpen gemaakt, rond 1520 denken we. Eerst hing het in de kapel van het augustinessenklooster op de huidige Hertogensite. Maar in de loop der eeuwen heeft het een hele rondgang gemaakt in Leuven, tot het terechtkwam in het Stedelijk Museum Vanderkelen–Mertens, de voorganger van M. We hebben het nu grondig onderzocht met het oog op restauratie. Mensen van het museum zijn bezig met kunsthistorisch onderzoek in archieven en dergelijke, en ik doe het materiaaltechnisch onderzoek van het retabel zelf.”

“De eerste stap was supergedetailleerde foto’s nemen met een speciale camera. Eén keer met gewoon licht en één keer met ultraviolet licht. Daarop kon je zien dat er overal een dikke laag was zit. Die stamt uit het eind van de jaren ‘60, toen Jan Crab, conservator van het Museum Vanderkelen-Mertens, het retabel onder handen nam. Hij verwijderde onder meer de overschilderingen die in de loop der eeuwen waren aangebracht, en bracht die waslaag aan om te beschermen wat restte van de originele kleuren. Vroeger werd dat veel gedaan. Een vloek en een zegen: die was doet zijn werk inderdaad goed, maar trekt ook veel stof aan. Daardoor zien de beelden en de kast er nu redelijk dof uit.”

Detailfoto van het Passieretabel in museum M Leuven — © IPARC

Kleurcodes

“De rest van het onderzoek bestaat uit een visuele inspectie, zeg maar. We bekijken alle onderdelen van het retabel grondig en gaan na waar er beschadigingen zijn, waar er nieuwe stukken hout zijn ingebracht, waar er nog resten van overschilderingen zitten, waar er delen ontbreken… Dat voeren we allemaal in een computerprogramma in, en we duiden al die verschillende soorten informatie met een eigen kleurcode aan op de foto’s van het retabel. Een heel secuur werkje.”

“Zo’n materiaaltechnisch onderzoek is op zichzelf belangrijk, maar het is ook noodzakelijk voor de restauratie. Experts bepalen op basis van de resultaten hoe die wordt aangepakt.”

Onderzoeker bij het passieretabel van museum M Leuven — © Elias Derboven voor M Leuven

“Mijn onderzoek is hoofdzakelijk visueel. Maar ik doe ook reinigingstesten op enkele fragmenten. Zo kunnen we bepalen welke methode het meest geschikt is voor de eigenlijke restauratie . En kunnen we vaststellen wat er nog overblijft van de originele polychromie onder de overschilderingen. Ik heb daarvoor twee scènes uit het retabel gehaald en ze onder de microscoop bestudeerd. Tijdens de restauratie zullen we alle scènes moeten demonteren. Daardoor gaan we nog heel veel bijleren over het retabel.”

Het Passieretabel in museum M Leuven — © Elias Derboven voor M Leuven

Passie voor het retabel

Onze M-cenassen maken via hun bijdrage voor 2025 het restauratie- en onderzoeksproject van het Passieretabel verder mogelijk. We kijken ernaar uit om hen ook de komende jaren bij dit project te betrekken.

Meer weten over onze M-cenaswerking?