Het conversation piece. Transhistorische blikken, door Patrick De Rynck

Transhistorische blikken, door Patrick De Rynck

Het conversation piece

Hoe je een bepaalde term begrijpt is voor jezelf vaak ondubbelzinnig duidelijk, maar niet iedereen begrijpt onder dezelfde term hetzelfde. Betekenissen zijn afhankelijk van de context en het perspectief van de betekenisgever. Dat kan voor spraakverwarring zorgen omdat je schijnbaar hetzelfde zegt, maar iets anders bedoelt. Deze letterlijke meerstemmigheid kan echter, behalve voor een Babylonische spraakverwarring, ook voor een verrijking zorgen. Het kan je blik openen voor een nieuwe betekenis, of een betekenislaag toevoegen aan wat je er al onder verstond.

Met deze stukken geven we ruimte aan die verruimende meerstemmigheid door elke keer een externe stem aan het woord te laten. Op een later tijdstip reflecteert M dan op zijn eigen invulling en concrete aanpak. De stemmen fungeren zelf als een conversation piece. Ze openen de dialoog met de praktijk in M. De Belgische classicus Patrick De Rynck is actief als auteur, bloemlezer, vertaler, recensent en (eind)redacteur. Ook en vooral in de museumwereld.

Kunstvoorwerp van gesprek

Conversation piece: een kunstwerk als voorwerp van gesprekken, over tijden en genres heen. Ik leg het begrip in dit stuk uit, maar rek het ook op en stel misschien zelfs een nieuwe, stokoude en tegelijk eigentijdse betekenis voor.

Mijn kennismaking met het begrip conversation piece dank ik aan oud-museumdirecteur en Bruegelkenner Manfred Sellink, die het zelf had over een recent inzicht bij Bruegelonderzoekers: veel van Bruegels werk past in de traditie van het convivium, een Latijns woord dat we in dit geval beter kennen in zijn Oudgriekse vorm: symposion (of toch weer op z’n Latijns: symposium). Stel het je voor: een doorluchtig en erudiet gezelschap van vrienden en andere gasten viert samen het leven, etend en drinkend én pratend over de schilderijen van de gastheer die ze ter plekke zien, of over prenten die aan tafel van hand tot hand gaan. Bruegels composities met al hun visuele raadsels, humor, details, allusies en betekenislagen leenden zich uitstekend voor zo’n diepgaand gesprek en waren wellicht ook bedoeld om het uit te lokken: “Hoeveel spreekwoorden zie jij? Naar welke kinderspelen kijken we? Hebben wij ze zelf nog gespeeld? Wat is de moraal van het verhaal?” Kortom: “Zie jij wat ik zie, en wat betekent het allemaal?” Wie graag linea recta in zo’n convivium belandt: lees bijvoorbeeld het werk 'Convivium religiosum' van Bruegels bijna-tijdgenoot Erasmus. Daarin maakt een gezelschap van acht gasten en gastheer Eusebius vóór het tafelen een tuinwandeling en hebben ze het samen over de schilderingen in de gaanderijen van diens landelijke villa.

(Terzijde. In de kunstgeschiedenis is het conversation piece ook een subgenre van het genretafereel, waarin je mensen van stand – of juist niet van stand – met elkaar ziet socializen. Over deze letterlijke conversation pieces heb ik het in dit stuk niet.)

Bezoekers in gesprek in de 'Collectie van M' in M Leuven — Foto: Diederik Craps voor M Leuven

Bezoekers in de zalen van de 'Collectie van M' — Wouter Van Vooren voor M Leuven

Bezoekers in de museumzalen van M Leuven — Wouter van Vooren voor M Leuven

Kennis = gesprek, gesprek = kennis

Kunstwerken als voorwerp van gesprek en discussie – al dan niet omdat ze dat uitlokken of daarvoor zijn bedoeld: het fenomeen is zo transhistorisch oud als de oudheid. Plato alludeert er bijvoorbeeld op in zijn dialoog Io, waarin het zowel gaat over literatuur en muziek als over beeldende kunsten. Over kunstwerken moet je samen praten. Dat is zelfs de essentie. En niet alleen over kunstwerken: Sokrates betoogt, opnieuw bij monde van Plato, dat álle kennis ontstaat in gesprek en dialoog. Het is zelfs de raison d’être van de filosoof, daar in de Atheense straten. Onze hersenen zijn voor Sokrates één groot conversation piece.

Zo’n vijfhonderd jaar later beschrijft de satirische auteur Lucianus het tumultueuze einde van zo’n kunstgesprek onder heren, over het beeld van de naakte liefdesgodin Afrodite in haar tempel op het eiland Knidos: “Vrienden toch, blijf de kwestie ordelijk behandelen, zoals welopgevoede lieden betaamt. Jullie moeten nu echt met die ongedisciplineerde, zinloze bekvechterij ophouden en ieder om beurt voor je eigen mening uitkomen.” Een goed geregeld gesprek over een kunstwerk, dat vergt discipline.

Minstens twee richtingen

Fast forward naar de twintigste eeuw. Als u een beeld uit een kunstmuseum voor uw geestesoog laat opdoemen, wat ziet u? Ik durf één keer raden en ga, toegegeven, kort door de bocht: u ziet een bezoeker die – of een koppel dat – peinzend en intensief naar een kunstwerk kijkt. In stilte, ha ja. Of een gesticulerende gids-met-een-in-stilte-luisterende groep. Laat ik het negatief formuleren: kunst nauwelijks nog als een conversation piece. Daar is onze ene bezoeker, ons koppel of onze gids te eenrichtingsverkeerderig voor bezig. Conversation impliceert minstens twee richtingen. En per definitie geen stilte.

Gelukkig zijn we inmiddels in de eenentwintigste eeuw beland en is er intussen bijvoorbeeld een concept als Slow Art. Slow kijken, dat is nog geen conversation, dat klopt, maar als je het combineert met de toenemende tendens om een museumpubliek te laten participeren, dan kom je uit bij… een traag gesprek over kunstwerken. En zo worden dat als vanzelf conversation pieces, in welk genre dan ook en uit welke tijd ze ook komen. Pas in zo’n conversation krijgt kunst betekenis. Altijd nieuwe betekenissen bovendien, want ook de tijden – minstens die van het kunstwerk en die van de ‘sprekers’ – gaan met elkaar in gesprek.

Groep

Zijn we ook niet een stap verder aan het zetten, richting een kunstwereld waarin een conversation piece niet alleen een kunstwerk is dat dient om, zoals Bruegels convivia, het gesprek over aan te gaan, maar waarin het gesprek, de conversation, met de kunstenaar ook kunstwerken mee kan vormen en maken? Weg van het romantische ‘de kunstenaar is een genie’-model? De kunstenaar wordt zo een groep. Een gespreksgroep.

Merkwaardig genoeg belanden we zo weer in de oudheid, en wel bij de oudste gedichten uit de Europese literatuur, Homeros’ 'Ilias' en 'Odyssee'. Die zijn ontstaan in een heuse dialoog: zo’n epos werd in episodes opgevoerd voor een levend publiek, en dat liet stevig blijken wat het ervan vond. Waarna de tekst werd aangepast, op interactieve wijze. Al converserend. Wij hebben nadien van literatuur, net als van alle kunsten, lange tijd een solitaire, lineaire en niet-interactieve, stille bezigheid gemaakt.

Ik eindig in het nu, in onze tijd met al zijn interactieve media die minder of meer social zijn. De vermoedelijk populairste hedendaagse versie van Homeros’ 'Odyssee' heet 'Epic the Musical', een muzikale bewerking van twee en een half uur. Die is met name op socialemediakanalen en Spotify een monstersucces. Er is rond 'Epic' een hele community ontstaan waar nieuw materiaal wordt aangekondigd, feedback wordt uitgewisseld en de volgende stappen van het project samen worden uitgedacht. In een gesprek, met andere woorden. Net als in Homeros’ tijd. De kunstenaar is hier echt een (digitale) groep geworden.

Het conversation piece, in mijn ruime betekenissen van het woord, is van alle tijden.
Quod erat demonstrandum.

Bibliografie

‘Voorwerp van gesprek. De wereld van Bruegel’, Hannibal, 2018
Rachel Gillett en Koen Vacano, ‘Homeros op TikTok: hoe Epic de Odyssee weer episch maakt’, 2026, op www.hic-nunc.be
‘Lucianus, Liefde, vriendschap & laster…’, Amsterdam, 1993