Tweede leven voor ‘Triptiek van de Kruisafneming ’

Meesterwerk Bouts schittert weer in Granada

Tweede leven voor 'Triptiek van de Kruisafneming'

Zo’n twee jaar geleden kon je in M de ‘Triptiek van de Kruisafneming’ van Dieric Bouts gaan bekijken. Kans gemist? Dan zul je naar Granada moeten reizen: daar vind je het werk sinds juni van dit jaar weer in de Capilla Real, de plek waar het de voorbije 500 jaar stond opgesteld.

De ̒Triptiek van de Kruisafneming’ was van oktober 2023 tot april 2024 te zien in M. Eerst in de grote overzichtstentoonstelling ‘Dieric Bouts. Beeldenmaker’, daarna in het kleinere ‘Atelier Bouts’, waar de focus lag op wetenschappelijk onderzoek, en wat ons dat geleerd heeft over de werken en de werkwijze van Bouts.

Van de schilder zelf weten we niet zo verschrikkelijk veel. Hij werd waarschijnlijk geboren in Haarlem rond 1415, maar bracht het grootste deel van zijn volwassen leven door in Leuven. Hij had er zijn atelier, trouwde er in 1448 met een rijke patriciërsdochter en werd in 1468 zelfs stadsschilder.

Wetenschappers dateren de ̒Triptiek van de Kruisafneming’ tussen 1455 en 1460. Het werk kan in ieder geval pas na 1453 geschilderd zijn, want op het centrale paneel beeldt Bouts de torenspits van de Leuvense Sint-Geertruikerk af – een architecturaal meesterwerk dat pas dat jaar voltooid werd. We weten niet wie de opdrachtgever was, maar waarschijnlijk gaat het om een ‘converso’, een Spaanse Jood die zich bekeerd had tot het christendom. Dat werd recent afgeleid uit het onderzoek van het kruisopschrift. De Hebreeuwse tekst daarop is perfect leesbaar en correct - uitzonderlijk voor een Vlaams schilderij uit de 15e eeuw. ‘Jezus van Nazareth, koning van Israël’, staat er, en niet ‘koning der Joden’ zoals in het Latijn.

Hoe het ook zij, vanaf 1521 is de geschiedenis van het werk wel goed gedocumenteerd. Dan belandt het namelijk in de pas gebouwde Capilla Real in Granada, naast de kathedraal. Koningin Isabella van Castilië had dat zo bepaald in haar testament – waarschijnlijk had ze het werk in 1494 aangekocht. De volgende 500 jaar blijft de triptiek in de Capilla Real.

‘Triptiek van de Kruisafneming’, detail uit het centrale paneel met de torenspits van de Leuvense Sint-Geertruikerk

Triptiek van de kruisafneming’ (detail kruisopschrift), Dieric Bouts, ca. 1450-1458 © KIK-IRPA, Brussel

Open naden

Tot M in de jaren 2020 dus beslist een overzichtstentoonstelling aan Dieric Bouts te wijden. Voor het eerst in vijf eeuwen verlaat de triptiek de Capilla Real, en maakt ze de lange reis terug naar de Lage Landen. Niet alleen een unieke kans om het werk te tonen in de stad waar het ontstaan is, maar ook om het te onderzoeken en te restaureren. M heeft daarvoor een samenwerking opgezet met het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) in Brussel en de Capilla Real.

Op 28 juni 2023 komt de ‘Triptiek van de Kruisafneming’ aan bij het KIK. Daar wordt het, vóór de grote Bouts-tentoonstelling, grondig onderzocht met geavanceerde beeldvormingstechnieken. De resultaten daarvan worden toegelicht in een kleinere expo, ‘Atelier Bouts’. En daarna, vanaf mei 2024, is het tijd voor de restauratie.

Die is dringend nodig. In de 18e eeuw waren er delen van het werk weggezaagd om het in te passen in een nieuw retabel. Achteraan het centrale paneel werden ter versteviging ook horizontale latten aangebracht. Die deden meer kwaad dan goed: omdat het hout niet goed meer kon werken, begon de verflaag op de naden te barsten. Waar de verflaag beschadigd en afgebrokkeld was, bevonden zich grote overschilderingen. Vaak waren die dan ook nog eens verkleurd en staken ze af tegen de originele verflagen.

De zijpanelen waren er beter aan toe, maar waren net als het centrale paneel bedekt met een vergeelde vernislaag. Daardoor had het hele werk een doffe, donkere aanblik.

‘Triptiek van de kruisafneming’ (zijpanelen voor restauratie), Dieric Bouts, ca. 1450-1458 © KIK-IRPA Brussel

‘Triptiek van de kruisafneming’ (zijpanelen na restauratie), Dieric Bouts, ca. 1450-1458 © KIK-IRPA Brussel

Verbluffend resultaat

De restaurateurs namen de horizontale latten van het centrale paneel weg. Ook verwijderden ze de overschilderingen en de vernis - soms met oplosmiddelen, soms met een scalpel. Een bijzonder precieze en delicate ingreep, maar met een verbluffend resultaat. Voor het eerst in lange tijd schitterden de heldere kleuren van Bouts weer, en onder de overschilderingen bleken fijn geschilderde details te zitten. De restaurateurs stabiliseerden de verf van de drie panelen, retoucheerden beschadigingen en vulden lacunes op - allemaal met omkeerbare materialen, volgens de strengste restauratieprincipes. Waar de verflaag volledig verdwenen was, konden ze terugvallen op een uitzonderlijke bron: hogeresolutiefoto’s van een zeer nauwkeurige kopie van het drieluik uit circa 1500, bewaard in het Museo del Patriarca in Valencia.

De restauratie van de ‘Triptiek van de Kruisafneming’ in het KIK: tijdens het lijmen van de panelen, © KIK-IRPA, Brussel

De restauratie van de ‘Triptiek van de Kruisafneming’ in het KIK, © KIK-IRPA, Brussel

Virtuoos

Voor het eerst in eeuwen kunnen we weer zien hoe virtuoos de ‘Triptiek van de Kruisafneming’ geschilderd is: het rijke landschap, de verfijnde gelaatsuitdrukkingen, de textuur van luxueuze stoffen, de glans van harnassen en helmen, het subtiele spel van licht en schaduw… De triptiek is weer helemaal klaar voor de volgende 500 jaar.

Sinds juni hangt het werk weer in de Capilla Real in Granada. De terugkeer werd gevierd met een tentoonstelling in de koninklijke kapel zelf, met inhoudelijke en wetenschappelijke inbreng van M Leuven en het KIK. Er vond ook een internationaal Bouts-symposium plaats waar specialisten uit heel Europa hun onderzoek deelden. Een passend eerbetoon aan een kunstwerk dat weer schittert op zijn historische plek.